Martin CAMAJ
Jemi krejt të kënaqun t’u paraqesim lexuesëve tonë pjesën e parë të Komedís Hyjnore në gjuhën shqipe, përkthye nga Pashko Gjeçi. Vëllimi fillon me nji hymje («Figura viganore e Dantes») të shkrimtarit Llazar Siliqit, i cili nënshkruhet dhe redaktuer i veprës së përkthyeme. Se gjuha jonë âsht e dêjë dhe aq e pjekun sa të flasin në tê xhenít ma të mëdhaja botnore e artit të fjalës âsht vërtetue me kohë; mundi i Gjeçit prandej nuk âsht kurrgja tjetër veç se kunorimi i laurueshëm i të gjitha përpjekjeve e sukseseve të deritashme në kët drejtim. Breznija jonë duhet të jetë krenare sepse megjithë vështirsít e vuejtjet që randojnë në kët shekull të pamëshirshëm mbi botën shqiptare, po vepron gjallnisht me mirëdalje në lamin e kulturës së kombit. Ky përparim i yni nuk âsht e vërtetë se po kushtëzohet nga rrethana ekonomike të shkëlqyeshme, në çka jemi shum larg nga tjerët, por ma tepër nga zhdërvjelltësija e shqiptarëve intelektualë gjithkund, ku këta po gjinden, të cilët tue kuptue momentin e rrolin që duhet të losin, po plotsojnë detyrën e vet shpesh herë në heshtje dhe skam. Këto fjalë na i bjen në gojë vepra e Gjeçit.
Për shqipnimin e Dantes nuk mjaftonte njohja e asaj lande gjuhësore, që shënon kuptimin e gjasendeve ma konkrete të nji jete së thjeshtë, por për ma tepër lypsej që përkthyesi të zotnonte mirë krejt skajet e shprehjet abstrakte në gjuhën shqipe nga degët e filozofís, kulturës fetare, drejtësís, astronomís, gjeologjís etj., mbasi Komedija Hyjnore përmbledh përvojën e dijes të breznive të panjehuna ç’prej përjudhave të përftyrimeve mitike deri ke Treqindi. Nga ana tjetër dihet se deri përftyrimet mitike të vjetra, të thjeshta në vetvehte, kapërthehen e shëndrrohen nga Danti nëpërmjet t’alegorís e mistikës mesjetare, tue ia randue edhe ma tepër barrën çdo përkthyesi. Âsht fare e qartë se nji punë e tillë njizetvjeçare ka vû në sprovim dhe vullnetin e duresën e shqipnuesit. Në nji përkthim kësodore nuk mjafton gjetja e shprehjes dhe e fjalës së përshtatëshme, ky âsht pak a shum nji veprim teknik, por vështirsija vjen mandej, dhe pikrisht në gdhendjen e trajtës pa cenue masën metrike t’origjinalit, rrimën e strofën jo të lehtë të tercinës danteske, tue pasë gjithmonë parasyshë dhe harmonín e tonit që ndrron pandá prej përshkrimit fëtyrash e gjendjesh së ndryshme, në të cilat feksohet përherë kuptimi alegorik, për të dalë vrap në djalogje apo kuvende arsyetimesh theorike. Këtu shija e talenti shartohen në nji me zotsín filologjike e apin nji fryt të pjekun.
Edhe na për ta shijue si duhet kët vepër madhështore duhet të bâjmë nji përpjekje që të vêhemi sadopak në rrugën e rrahun nga shqipnuesi për të kundrue vështirsít e paraqitjes së tij në gjuhën shqipe.
Vepra e Dantes as përpara nuk ishte e panjoftun në Shqipní; shum nga intelektualët e kanë lexue e studjue n’origjinal dhe para plot tridhetë vjetësh E.Koliqi përkthente pjesët ma të zgjedhuna nga Vita Nova (Jeta e Re) dhe Komedija Hyjnore (2). Theksojmë qyshë në fillim se si Koliqi ashtu Gjeçi u apin vargjeve t’origjinalit veshjen e vërtetë e shijen e gjuhës shqipe ashtu si bante dhe Noli me tragjedit e Shakespear-it(3) e tjerë përkthyes, të cilët, tue qenë edhe ata vetë shkrimtarë, ndihmuen zhvillimin e gjuhës letrare. Qe, nji shembull nga kanga e V, ku Pali e Françeska, të thirrun nga Danti, avytën së bashkut:
Koliqi:
Si morën me u afrue kah ana e jonë
u lshova ‘i zâ: «O shpirtna të ngashruem,
eni e na flitni, n’qoftë se gjâ s’i u thonë».
Porsi pullumba nga dëshiri t’ftuem
ajrin e çajn’ ka’ e âmbela fole,
me fluturim të prém e me krah’ t’çuem,
ashtu rradhën e Didos lanë e né
na u avitën tue ardhun npër ajr t’ zi:
kaq qe e fort’ thirrja shì prej zemres lé.
Gjeçi:
Kur n’anën tonë me hov i solli era,
u lshova zâ; «O shpirtna të ngashruem,
n’mos u pengofshin, eni ktu nji hera».
Porsi pullumba prej dëshirës ftuem,
që krahëhapun prejnë ajrinë pa u ndalë
drejt s’ambelës folé, të përmalluem,
njashtu çetën, ku âsht Dido, zemërvalë,
lanë e flutruen drejt nesh n’at ajr të zi,
kaq e fortë qe thirrja, që me shpirt m’kish dalë.
(Si tosto come il vento a noi li piega
mossi la voce: «O anime affannate,
venite a noi parlar, s’altri nol niega».
Quali colombe dal disio chiamate,
con l’ali alzate e ferme al dolce nido
vengon per l’aere dal voler portate;
cotali uscir dalla schiera ov’e Dido
a noi venendo per l’aere maligno,
si forte fu l’affettuoso grido).
(vv. 19-87)
Kemi përshtypjen se Gjeçi aty ku origjinali përkon me frymën e shqipes i përmbahet fare besnik tekstit, nësa mëndyrnave të të shprehjeve idiomatike të gjuhës së Dantes u a gjen gadi përherë lirisht kuptimin përgjegjës shqip në thanjet që mund të ndigjohen në gojën e shqiptarit në të folunit e përditshëm:
Ja, këto fjalë, me shkronja të zeza, vetë
i pashë të shkrueme mbi një portë, me drojë
pëshprita: «Pris, a e sheh ç’më paska gjetë».
(Queste parole di color oscuro
vid’io scritte al sommo d’una porta:
per ch’io: «Maestro, ii senso lor m’e duro»).
(III, 10-12)
Kët mënyrë përkthimi e gjejmë shpesh ndër djalogje:
«O ti, që po i bje territ me hapa të t’shpejtë;
më tha, - hajt njihmë, nëse i zoti je
(«O tu, che se’ per questo inferno tratto –
mi disse, - riconoscimi, se sai).
(VI, 40-41)
Nënvizojmë shprehjen shqipe me të cilën i jepet zemër dikuj:
Mësuesin unë e gjeta tue më pritë
sipër kurrizit të asaj shkërbé,
Më tha: «Mos të lëshojë zemra me u koritë.
(Trova’ il duca mia ch’era salito
già sulla groppa del fiero animale,
e disse: «Or sie forte e ardito!)
(XVII, 79-81)
Mundimet që djemnit u apin shpirtnave të dënuem përcjellën me fjalë të përshtatuna:
Fjalët pa i krye, një dreq atij balosh
t’ia mshoi kërbaç e i briti me tërbim:
«Ik! këtu nuk shitën femna, he kodosh!».
(Cosi parlando il percosse un demonio
della sua scuriade, e disse: «Via,
ruffian! qui nun son femine da conio!»)
(XVIII, 64-65)
Në kangën e XIX Nikolla i III papë, i cili qëndron kryepingul në nji gropë zjarmi, i flet Dantit për Bonifacin e VIII, që mbas vdekjes do të të bijë me krye n’at hurdhë tue e shty parardhsin e vet mâ thellë:
Porse kjo flakë që kambët m’djeg si rrfé
me krye teposhtë ngulun kështu për dreq,
shputat atij ma pak ka për t’ia nxé.
Mbas tij do vijë një ma i luejtun meç,
Barí i pa-kanû nga prendon dielli,
që mbrendë do t’na mbyll si mos ma keq.
(Ma piu è ‘l tempo già i pie’ mi cossi
e ch’io son stato cosi sottosopra,
ch’el non sarà piantato coi piè rossi:
ché depo lui verra di piu laid’opra
di ver ponente un pasta sanza legge,
tal che convien che lui a me ricopra).
(XIX, 79-84)
Kështu dhe ndër rasa tjera, kur Gjeçi merr liri të largohet nga skema e rendit sintaktik t’italishtes mesjetare, përkthimi del i përsosun tue i mbetë dhe mendimi besnik origjinalit. Bijmë fjalët përfunduese të Kentuarit në Rrethin e gjashtë, ku vuejnë dhunuesit kundra t’afërmit:
Drejtësija hyjnore atje therë
Atilën, që pat qenë kërbaç për botë,
e Pirr e Sekst; dhe pa pushue një herë
në gjak të vluem do derdhin lot të kotë
ai Rinier Paci dhe Rinier Korneti,
që rrugë nuk lanë pa pre. «E atëbotë
vaut prap i ra e sy më sy na treti.
(La divina giustizia di qua punge
quell’ Attila che fu flagello in terra
e Pirro e Sesto; ed in eterno munge
le lagrime, che col bollor diserra,
a Rinier da Corneto, a Rinier Pazzo,
che fecer alle strade tanta guerra ».
Poi si rivolse, e ripassossi ‘l guazzo.
(XII, 133-139)
Në Rrethin e pestë Dante has nji anmik të vetin të vjetër i mbiquejtun Argjenti, të cilit i flet randë. Virgjili e miraton mënyrën e ashpër të Poetit dhe e uron:
Pastaj në qafë m’i hodhi ato duer:
«O shpirt krenar, - më tha tue më puthë në ballë –
e lumja ajo, që të mbajti në krahnuer!
(Lo collo poi con le braccia mi cinse;
baciommi il volto, e disse: «Alma sdegnosa,
benedetta colei che in te s’incinse!).
(VIII, 43-45)
I apin shije përkthimit dhe shprehje të tilla:
Sa bani rrush e kumblla vneshtë e pyllë
(che disperse... la vigna e la gran fronda)
(XXIX, 31)
Si ai që kurrnjiherë nuk bjen n’hulli
e tash e parë i vijnë mendime tjerë
(E qual quei che disvuol ciò che volle
e novi pensier cangia proposta,)
Nuk mungon as terminologjija kanunore:
«Ti që je strukë, - prisi m’u suell ksodore -
mbas atij shkambi të urës e s’ban za,
eja te unë, se kemi besë e ndore!».
(E ‘l duca mio a me: «O tu che siedi
tra li scheggion del ponte quatto quatto,
sicuramente omai a me tu riedi»).
(XXI, 88-90)
Në përkthimin e klasikëve nji ndër vështirsít ma në shêj âsht patjetër çashtja e epiteteve të shumtë, me të cilat shqipja - tue përjashtue mbiemnat me përmbajtje fetare - ishte shum e vorfën. Disa shkrimtarë mes dy luftave të kalueme, kryesisht Shantoja dhe Koliqi, dhanë shkas që të plotsohej kjo tytsí. Nga kjo kohë, ndër sa neologjizma tjerë, kemi pëshertij (sospiro), magjistar (incantevole), i mrekulltë (meraviglioso) etj. Në trajtimin e këtyne skajeve si dhe ma tepër tue u dhanë disa fjalëve të njoftuna nji kuptim abstrakt (p.sh. djegë-a = marak), ata nuk ndoqen parime të caktueme filologjike, por u drejtuen ma tepër mbas shijes së tyne estetike. Me çka mund të gjykoj, Gjeçi rrallë herë e merr nisjativën e ndoj noviteti, por kërkon me dritë e pishë mbiemna e fjalë që s’paku disa herë janë dukë ndër letra shqipe. Edhe kur vendoset për nji gja të tillë, shtin në punë përngjitjen e dy fjalëve bashkë, si zemër-bujari, mëshirplote:
m’u gjegj zemër-bujari, si i ka hije,
«ty të ka zanun friga me pahir;
(rispuose del magnanimo quell’ombra:
«L’anima tua è di viltate offesa;
(II, 44-45)
Kët vend N. Sapegno e shpjegon kështu: «magnanimo, si contrappone alla ciltate del verso 45, e cioe alla pusillanimità di Dante». Prandej këtu duhej t’u thonte zemër-trimi, disi e kundërt e «frika» në vargun ma poshtë:
«Sa mëshirplote që m’u gjet n’këtë ditë.
(«O pietosa colei che mi soccorse!).
(II, 133)
E ai: «Aq perdeshkurtë e të këqij
ishin gjithë këta shpirtna më të gjallë,
(Ed elli a me: «Tutti fuor guerci
si della mente in la vita primaia,)
(VII, 40-41)
Krahaso dhe shpirtmizorë (feroci) (IX, 45), si dhe mënyrën adverbiale veshë-hapë (attento) etj. Bijmë prap disa shembuj ku dy emna të përngjitun zanë vendin e nji mbiemni: qeta ftyrë-nxime = masnada (XV, 41); gjuhë të ndryshme, t’folme-tmer gjithkah gjëmonin (diverse lingue, orribili favelle) (III. 25).
Në kangën e parë, aty ku’ Danti ndesh Panterën e larmë, kemi nji sajim tjetër:
Gjeçi:
guxim e shpresë në shpirt më kish përtritun
By Martin CAMAJ