Historia e shqiptarëve të Sllavonisë nis në një periudhë trazirash të mëdha ballkanike. Në vitin 1737, pjesëtarë të fisit të Kelmendit iu bashkuan forcave austriake në luftën kundër Perandorisë Osmane. Pas disfatës së Austrisë në vitin 1739, këta banorë u detyruan të braktisnin trojet e tyre stërgjyshore për t'u vendosur në fshatrat Hrtkovci dhe Nikinci, në rajonin e Syrmisë.
Për gati dy shekuj, ky komunitet arriti të ruante me fanatizëm dialektin e tij gegë, duke u bërë një ishull gjuhësor në mes të një territori sllavishtfolës. Studimi i fundit i Michiel de Vaan, i bazuar në punimet e Karl Gottlieb von Windisch (1782) dhe Stjepan Marjanović (1839), analizon në detaje këtë fenomen unik të qëndresës kulturore.
Dëshmitë e Para: Raporti i Windisch-it i Vitit 1782
Karl Gottlieb von Windisch, një tregtar dhe botues austro-hungarez, ishte i pari që ofroi një përshkrim etnografik dhe gjuhësor të këtyre kolonëve. Edhe pse ai nuk i vizitoi personalisht, informacionet i mori nga Daniel von Cornides, i cili i kishte dëgjuar fjalët shqipe nga At Candido, një prift italian që shërbente në atë zonë.
Sipas Windisch-it, kelmendasit e Sllavonisë ishin një popull krenar që refuzonte të martohej jashtë komunitetit të tyre. Ata ishin të njohur për bujqësi dhe blegtori, duke sjellë me vete nga Shqipëria një lloj të veçantë dhensh me lesh të imët, që në Syrmi u njohën si 'delet e klementinerëve'.
Kelmendasit e quajnë veten Klementinci në kroatisht dhe Klementiner në gjermanisht, duke mbajtur gjallë dialektin e tyre gegë për breza të tërë.
Veshjet dhe Armatimet: Një Identitet i Ruajtur
Dokumentet e kohës përshkruajnë me hollësi veshjet e tyre karakteristike. Burrat mbanin kësula të kuqe me qostekë, ndërsa gratë shquheshin për veshjet e tyre shumëngjyrëshe, të quajtura 'rubb' (kofia e vajzave) dhe 'ling' (xhubeta e kuqe). Një element interesant ishte 'pußtován', një lloj arme me top metalik dhe dorezë druri, me të cilën kelmendasit ishin jashtëzakonisht të shkathtë.
Gratë kelmendase zotëronin artin e ngjyrosjes së leshit me lëngje bimësh, duke krijuar rroba që Windisch-i i krahasonte me bukurinë e ylberit. Ato mbanin gjithashtu gjerdanë me rruaza qelqi ('posch') dhe vathë të argjendtë, duke ruajtur kështu estetikën tradicionale malësore në rrafshnaltat e Sllavonisë.
Analiza Gjuhësore: Kur 'A' bëhet 'O'
Nga pikëpamja gjuhësore, ky dialekt paraqet veçori magjepsëse. Një nga transformimet më goditëse është kalimi i zanores 'a' në 'o' përpara bashkëtingëlloreve hundore. Fjalët si 'anda' u bënë 'ona', 'kamba' u bë 'koma', dhe 'dhana' u transformua në 'djun'.
Një tjetër element i rëndësishëm është përdorimi i tingullit 'f' në vend të 'th'-së, si në fjalët 'fempra' (thembra), 'fik' (thika), dhe 'fua' (thua). Ky zhvillim tregon një evoluim të pavarur të gjuhës në kushtet e izolimit nga trungu kryesor i shqipes.
Lidhja me Trashëgiminë e Frang Bardhit
Në vitin 1839, Stjepan Marjanović botoi një skicë tjetër mbi këtë komunitet. Ai vuri re se kelmendasit përdornin alfabetin latin me disa shkronja shtesë greke (ε, ɣ, ξ), një praktikë kjo e trashëguar nga botimet shqipe të shekullit të 17-të, si ato të Frang Bardhit.
Kjo sugjeron se misionarët françeskane kishin sjellë me vete fjalorë dhe katekizma në shqip, të cilat shërbyen si baza e shkrimit dhe leximit për këtë diasporë të hershme. Pothuajse gjysma e shprehjeve të cituara nga Marjanović përputhen drejtpërdrejt me fjalorin e Bardhit të vitit 1635.
Muzika dhe Vallja: 'Skënderbeu' si Frymëzim
Edhe në vallet e tyre, kelmendasit e Sllavonisë nuk harronin origjinën. Ata këndonin këngë monotone por me zë të lartë, përmbajtja e të cilave u kushtohej bëmave të heronjve të tyre të lashtë, e veçanërisht Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Vallet shoqëroheshin me lëvizje energjike dhe shpesh pa instrumente muzikore, duke u mbështetur vetëm në ritmin e zërit.
Pavarësisht kësaj trashëgimie të pasur, gjuha shqipe në Hrtkovci dhe Nikinci filloi të zbehej në fund të shekullit të 19-të. Censusi i vitit 1900 numëroi vetëm 55 folës të moshuar, ndërsa në vitet 1920, dialekti i Kelmendit në Sllavoni ishte pothuajse zhdukur tërësisht, duke u lënë vendin sllavishtes dhe integrimit të plotë.
By Albaniana